Tại Hội nghị khoa học về sức khỏe tâm thần diễn ra gần đây, Bộ Y tế đã công bố một con số gây báo động: Khoảng 15% dân số Việt Nam, tương đương 15 triệu người, mắc các chứng rối loạn tâm thần phổ biến. Đáng chú ý, con số này không chỉ dừng lại ở các bệnh lý nặng như phân liệt hay động kinh mà phần lớn nằm ở các rối loạn lo âu, trầm cảm và các vấn đề liên quan đến stress.

Con số 15% và những góc khuất đằng sau thống kê

Theo báo cáo từ Cục Quản lý Khám chữa bệnh, tỷ lệ mắc các rối loạn tâm thần tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt là sau đại dịch COVID-19. Trong đó, trầm cảm và lo âu chiếm tỷ lệ cao nhất (khoảng 5,4%), tiếp theo là các rối loạn tâm thần do rượu và chất gây nghiện.

Một chuyên gia giả định, PGS.TS Nguyễn Văn Thành, cho biết: "Thực tế số người cần hỗ trợ tâm lý và điều trị chuyên khoa có thể cao hơn con số 15%. Nhiều người dân vẫn còn tâm lý e ngại, sợ bị gắn nhãn 'bệnh tâm thần' nên không đi khám, hoặc tự điều trị bằng các phương pháp không khoa học. Đây là một lỗ hổng lớn trong việc quản lý sức khỏe cộng đồng."

Gánh nặng bệnh tật do rối loạn tâm thần gây ra không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống cá nhân mà còn tác động tiêu cực đến kinh tế xã hội. Ước tính, các vấn đề về tâm thần gây thiệt hại hàng tỷ USD mỗi năm do giảm năng suất lao động và chi phí chăm sóc y tế dài hạn.

Lỗ hổng nhân lực: Bài toán nan giải của ngành y

Trong khi nhu cầu khám chữa bệnh tăng cao, mạng lưới cung cấp dịch vụ sức khỏe tâm thần lại đang đứng trước nguy cơ "khủng hoảng" nhân lực. Hiện nay, cả nước có khoảng 1.000 bác sĩ chuyên khoa tâm thần, đạt tỷ lệ chỉ khoảng 0,11 bác sĩ trên 10.000 dân. Đây là con số thấp hơn rất nhiều so với trung bình thế giới và các quốc gia trong khu vực.

Không chỉ thiếu bác sĩ, đội ngũ tâm lý lâm sàng, điều dưỡng chuyên khoa và nhân viên xã hội trong lĩnh vực tâm thần cũng đang trong tình trạng "vừa thiếu vừa yếu". Đa số các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh vẫn chưa có khoa tâm thần riêng biệt, hoặc nếu có cũng chỉ hoạt động ở mức độ tiếp nhận thuốc định kỳ thay vì trị liệu chuyên sâu.

"Chúng ta đang thiếu một cơ chế đào tạo và đãi ngộ đủ hấp dẫn để thu hút các bác sĩ trẻ đi theo chuyên ngành tâm thần. Đây là một lĩnh vực khó, áp lực cao nhưng thu nhập và sự công nhận từ xã hội chưa tương xứng," Bộ Y tế nhận định trong văn bản cảnh báo gửi các địa phương.

Rào cản từ hạ tầng và nhận thức cộng đồng

Việc tiếp cận dịch vụ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam hiện nay đang tập trung chủ yếu ở hai thành phố lớn là Hà Nội và TP.HCM. Ở các khu vực nông thôn, miền núi, người dân hầu như không có cơ hội tiếp cận với các liệu pháp tâm lý hiện đại.

Bên cạnh đó, danh mục thuốc bảo hiểm y tế cho các bệnh lý tâm thần còn hạn hẹp, chủ yếu là các dòng thuốc cũ, gây ra nhiều tác dụng phụ cho người bệnh. Các liệu pháp hành vi, tư vấn tâm lý - vốn là "chìa khóa" trong điều trị trầm cảm và lo âu - vẫn chưa được bảo hiểm y tế chi trả thỏa đáng, gây áp lực tài chính lớn cho người bệnh.

Định hướng giải pháp và tầm nhìn 2030

Để giải quyết "lỗ hổng" này, Bộ Y tế đã đề xuất Chiến lược quốc gia về sức khỏe tâm thần giai đoạn đến năm 2030. Trong đó, mục tiêu trọng tâm là lồng ghép chăm sóc sức khỏe tâm thần vào hệ thống y tế cơ sở. Điều này có nghĩa là các bác sĩ gia đình và trạm y tế xã sẽ được đào tạo cơ bản để nhận diện và quản lý các ca bệnh tâm thần nhẹ.

• Mở rộng quy mô đào tạo: Tăng chỉ tiêu đào tạo bác sĩ chuyên khoa tâm thần tại các trường đại học y dược toàn quốc.
• Đổi mới cơ chế tài chính: Xem xét đưa các dịch vụ tư vấn tâm lý vào danh mục chi trả của Bảo hiểm y tế.
• Ứng dụng công nghệ: Phát triển các nền tảng tư vấn sức khỏe tâm thần từ xa (Tele-psychiatry) để hỗ trợ các vùng sâu, vùng xa.

Tổng kết và Nhận định xu hướng

Sức khỏe tâm thần không còn là câu chuyện riêng lẻ của một bộ phận dân cư, mà đã trở thành vấn đề mang tính quốc gia. Việc tỷ lệ 15% dân số mắc rối loạn tâm thần là một lời nhắc nhở mạnh mẽ về việc cần phải thay đổi cách tiếp cận: từ điều trị tại bệnh viện sang phòng ngừa và quản lý dựa vào cộng đồng.

Trong tương lai gần, xu hướng cá nhân hóa trong điều trị tâm lý và sự tham gia của các tổ chức xã hội sẽ đóng vai trò then chốt. Tuy nhiên, trước mắt, việc lấp đầy lỗ hổng nhân lực y tế vẫn là nhiệm vụ cấp bách nhất để đảm bảo rằng không một bệnh nhân tâm thần nào bị bỏ lại phía sau.

MentalHealth VN sẽ tiếp tục cập nhật những diễn biến mới nhất về chính sách và giải pháp chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam.