Ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu được dự báo sẽ trở thành thị trường nghìn tỷ USD vào năm 2030. Trong cuộc đua khốc liệt này, Việt Nam không giấu giếm tham vọng trở thành một "mắt xích" quan trọng với mục tiêu doanh thu từ hệ sinh thái bán dẫn đạt 100 tỷ USD. Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển nguồn nhân lực ngành bán dẫn, trọng tâm là đào tạo 50.000 kỹ sư trình độ đại học trở lên vào năm 2030.

Cơn khát nhân lực và thực trạng "vừa thiếu vừa yếu"

Theo số liệu từ Hiệp hội Công nghiệp bán dẫn (SIA), Việt Nam hiện chỉ có khoảng 5.000 kỹ sư làm việc trong lĩnh vực thiết kế chip, tập trung chủ yếu tại các doanh nghiệp FDI và một số tập đoàn lớn trong nước như Viettel, FPT. So với nhu cầu dự báo lên đến hàng chục nghìn người mỗi năm để thu hút các nhà đầu tư lớn, con số này chỉ như "muối bỏ bể".

Ông Nguyễn Văn An, chuyên gia phân tích thị trường tại Viện Nghiên cứu Công nghệ số (giả định), nhận định: "Vấn đề của Việt Nam không chỉ là số lượng. Chúng ta đang đối mặt với sự lệch pha giữa đào tạo đại học và yêu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Một kỹ sư mới tốt nghiệp thường mất từ 12-18 tháng đào tạo lại mới có thể tham gia vào các dự án thiết kế chip thực tế."

Thực tế cho thấy, chi phí để đào tạo một kỹ sư bán dẫn chuyên sâu cao gấp nhiều lần so với các ngành CNTT thông thường do yêu cầu về bản quyền phần mềm thiết kế (EDA) và hệ thống phòng thí nghiệm đặc thù. Điều này tạo ra rào cản lớn cho các trường đại học trong việc mở rộng quy mô đào tạo nhanh chóng.

Chiến lược "đi tắt đón đầu" qua hợp tác quốc tế

Để giải bài toán thời gian, Việt Nam đang đẩy mạnh mô hình hợp tác "Ba nhà": Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp. Các trường đại học hàng đầu như ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM và Bách khoa Hà Nội đã bắt đầu ký kết hợp tác với các "ông lớn" như Nvidia, Samsung, Cadence và các trường đại học từ Đài Loan (Trung Quốc), Hoa Kỳ.

Một lộ trình khả thi đang được triển khai là chuyển đổi các kỹ sư từ các ngành gần như Điện tử viễn thông, Công nghệ thông tin, Vật lý kỹ thuật sang lĩnh vực bán dẫn thông qua các khóa đào tạo ngắn hạn từ 6 tháng đến 1 năm. Đây được xem là "nguồn dự bị" chiến lược để đạt được con số 50.000 nhanh nhất có thể.

"Nếu chỉ trông chờ vào việc đào tạo từ đầu cho sinh viên năm nhất, chúng ta sẽ lỡ nhịp. Việt Nam cần tận dụng đội ngũ kỹ sư IT dồi dào hiện có và 'bồi dưỡng' họ trở thành kỹ sư bán dẫn," bà Lê Thị Bình, Giám đốc Chính sách tại một tổ chức tư vấn nhân lực (giả định), chia sẻ.

Những nút thắt cần tháo gỡ

Bên cạnh vấn đề đào tạo, Việt Nam còn phải đối mặt với hai thách thức lớn khác:

• Hạ tầng dùng chung: Việc xây dựng các trung tâm thiết kế chip và phòng sạch tiêu chuẩn quốc tế đòi hỏi vốn đầu tư công cực lớn.
• Cơ chế đãi ngộ: Nguy cơ "chảy máu chất xám" sang các thị trường có mức lương cao hơn như Đài Loan hay Nhật Bản luôn hiện hữu nếu môi trường làm việc trong nước không đủ hấp dẫn.

Nhận định xu hướng: Cuộc đua đường dài

Mục tiêu 50.000 kỹ sư vào năm 2030 là một con số đầy tham vọng nhưng không phải là bất khả thi nếu nhìn vào quyết tâm chính trị hiện tại. Tuy nhiên, thay vì chạy theo số lượng, các chuyên gia khuyến cáo Việt Nam nên tập trung vào các phân khúc ngách mà chúng ta có thế mạnh như thiết kế vi mạch (IC Design) và hậu cần đóng gói, kiểm thử (ATP).

Trong 2-3 năm tới, xu hướng dịch chuyển dòng vốn FDI vào lĩnh vực bán dẫn tại Việt Nam sẽ tiếp tục tăng mạnh từ các đối tác Hoa Kỳ và Đông Á. Việc chuẩn bị sẵn sàng nguồn nhân lực sẽ là "thỏi nam châm" quan trọng nhất để thu hút các dự án tỷ USD. Nếu thành công, ngành bán dẫn không chỉ đóng góp vào con số 100 tỷ USD doanh thu mà còn là đòn bẩy đưa Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, tiến thẳng vào kỷ nguyên kinh tế tri thức.