Việt Nam đang đứng trước cơ hội "trăm năm có một" để thâm nhập sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Với Chiến lược quốc gia vừa được phê duyệt, mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư và xây dựng hệ sinh thái bán dẫn toàn diện đến năm 2030 không chỉ là tham vọng về con số, mà còn là lời giải cho bài toán tự chủ công nghệ và tăng trưởng kinh tế bền vững.

Cột mốc 50.000 kỹ sư: Số lượng hay Chất lượng?

Trong sơ đồ phát triển ngành bán dẫn, nguồn nhân lực được xác định là "mạch máu" then chốt. Con số 50.000 kỹ sư đến năm 2030 mà Chính phủ đặt ra bao gồm 15.000 kỹ sư thiết kế và 35.000 kỹ sư trong các lĩnh vực liên quan đến kiểm thử, đóng gói và sản xuất.

Theo thống kê hiện tại, Việt Nam mới chỉ có khoảng 5.000 - 6.000 kỹ sư thiết kế vi mạch đang làm việc tại hơn 50 doanh nghiệp (chủ yếu là FDI). Như vậy, trong 6 năm tới, chúng ta cần đào tạo gấp 10 lần con số hiện có. Đây là một thách thức khổng lồ đối với hệ thống giáo dục đại học.

"Ngành bán dẫn không cho phép sự sai lệch dù là nhỏ nhất. Chúng ta không chỉ cần số lượng, mà cần những kỹ sư có khả năng tham gia vào công đoạn R&D (Nghiên cứu và Phát triển). Nếu chỉ dừng lại ở gia công và đóng gói, Việt Nam sẽ sớm rơi vào bẫy thu nhập trung bình trong lĩnh vực công nghệ." — TS. Nguyễn Văn Thanh, Chuyên gia cao cấp về Vi mạch bán dẫn.

Để hiện thực hóa điều này, các đại học hàng đầu như ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Quốc gia TP.HCM và ĐH Bách khoa Hà Nội đã bắt đầu triển khai các chương trình đào tạo chuyển đổi từ ngành điện tử, viễn thông sang thiết kế chip. Sự kết hợp giữa nhà trường và các "ông lớn" như Nvidia, Samsung hay Cadence đang tạo ra những mô hình đào tạo thực chiến ngắn hạn từ 6-12 tháng.

Hạ tầng và năng lượng: Bài toán thực tế

Nếu nhân lực là "phần mềm" thì hạ tầng chính là "phần cứng" để vận hành cuộc đua này. Một nhà máy sản xuất chip (Fab) tiêu tốn lượng điện năng khổng lồ và yêu cầu nguồn nước siêu sạch với lưu lượng lớn.

Sự cố thiếu điện tại miền Bắc vào mùa hè năm 2023 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính ổn định của hệ thống năng lượng. Đối với ngành bán dẫn, chỉ một giây sụt áp có thể gây thiệt hại hàng triệu USD cho các tấm wafer đang trong dây chuyền sản xuất. Do đó, việc đảm bảo nguồn điện ổn định và ưu tiên năng lượng tái tạo (Green Energy) là điều kiện tiên quyết để thu hút các nhà đầu tư lớn như Intel hay Amkor mở rộng quy mô.

Cơ chế đặc thù và Hệ sinh thái nội địa

Việt Nam đang áp dụng các chính sách ưu đãi cao nhất về thuế và thuê đất cho các dự án công nghệ cao. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng, chỉ ưu đãi thôi là chưa đủ. Việt Nam cần một "Hệ sinh thái" hoàn chỉnh bao gồm các doanh nghiệp phụ trợ nội địa.

Hiện nay, tỷ lệ nội địa hóa trong ngành bán dẫn tại Việt Nam còn rất thấp. Phần lớn nguyên vật liệu, hóa chất chuyên dụng và máy móc đều phải nhập khẩu. Việc thúc đẩy các doanh nghiệp như Viettel, FPT tham gia sâu hơn vào thiết kế và làm chủ một số công đoạn trong chuỗi cung ứng là bước đi chiến lược để giảm sự phụ thuộc vào bên ngoài.

Nhận định xu hướng và Lời kết

Cuộc đua bán dẫn toàn cầu không dành cho những quốc gia thiếu kiên trì. Đối với Việt Nam, giai đoạn từ nay đến năm 2030 là "thời điểm vàng" để chuyển mình. Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng (China plus one) đang tạo lợi thế cực lớn cho Đông Nam Á, và Việt Nam là một trong những điểm đến sáng giá nhất nhờ sự ổn định chính trị và vị trí địa lý đắc địa.

Tuy nhiên, để mục tiêu 50.000 kỹ sư không chỉ nằm trên giấy, cần một sự phối hợp nhịp nhàng "ba nhà": Nhà nước (với cơ chế đột phá), Nhà trường (với chương trình chuẩn quốc tế) và Nhà doanh nghiệp (với cam kết đầu tư dài hạn).

TechNews VN nhận định: Năm 2024 và 2025 sẽ là giai đoạn bùng nổ của các trung tâm đào tạo bán dẫn tại Việt Nam. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành công nghệ, mà là đòn bẩy để đưa Việt Nam tiến vào nhóm các quốc gia phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo trong thập kỷ tới.