Chiến lược số hóa 2030: Lộ trình đưa 90% tài liệu quý hiếm tại Việt Nam lên không gian lưu trữ số
Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu hoàn thiện hệ sinh thái thư viện số hiện đại, trong đó ưu tiên hàng đầu là bảo tồn và phát huy giá trị của 90% tài liệu quý hiếm, di sản tư liệu quốc gia thông qua các công nghệ lưu trữ tiên tiến nhất. Đây không chỉ là bước tiến về công nghệ, mà còn là nhiệm vụ sống còn để bảo vệ hồn cốt văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực, ngành thư viện Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. "Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030" đã vạch ra một lộ trình tham vọng, chuyển dịch từ mô hình lưu trữ vật lý truyền thống sang không gian số hóa toàn diện.
Tầm nhìn chiến lược và những con số mục tiêu
Theo dự thảo chiến lược mới nhất, trọng tâm của giai đoạn 2024-2030 là việc ưu tiên số hóa các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm, văn bản Hán - Nôm, các bản chép tay cổ và tư liệu về chủ quyền biển đảo. Mục tiêu cụ thể là đạt 90% tài liệu quý hiếm tại các thư viện công cộng cấp quốc gia và cấp tỉnh được chuyển đổi sang định dạng số chuẩn cao.
Số liệu từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy, hiện nay mới chỉ có khoảng 30-35% tài liệu quý hiếm được số hóa ở mức cơ bản (chủ yếu là định dạng PDF hoặc ảnh chụp chất lượng trung bình). Khoảng trống 60% còn lại đòi hỏi một nguồn lực khổng lồ về cả tài chính lẫn công nghệ để đáp ứng các tiêu chuẩn lưu trữ quốc tế như Metadata (siêu dữ liệu) và OCR (nhận dạng ký tự quang học) cho các ngôn ngữ cổ.
Công nghệ: "Chìa khóa" giải mã di sản
Việc số hóa không đơn thuần là chụp lại trang sách. Chiến lược 2030 nhấn mạnh vào việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để giải mã các văn bản cổ. TS. Lê Mạnh Hùng, chuyên gia về di sản số (giả định), nhận định: "Thách thức lớn nhất không phải là máy quét, mà là khả năng đọc và hiểu dữ liệu. Với hàng triệu trang tài liệu Hán - Nôm, nếu chỉ lưu trữ dạng ảnh thì người dùng rất khó tra cứu. Chúng ta cần AI để tự động phiên âm, dịch nghĩa và kết nối các dữ liệu rời rạc thành một hệ thống kiến thức có thể truy vấn."
Ba trụ cột công nghệ trọng tâm:
- Big Data & Cloud Computing: Xây dựng trung tâm dữ liệu dùng chung để các thư viện địa phương có thể kết nối và chia sẻ tài nguyên.
- Blockchain: Ứng dụng để xác thực nguồn gốc và bảo vệ bản quyền số cho các tư liệu đặc biệt quý hiếm.
- Thực tế ảo tăng cường (AR/VR): Tái hiện không gian đọc truyền thống và cho phép người dùng "chạm" vào các bản thảo cổ trong môi trường ảo.
Thách thức về nhân lực và bản quyền
Dù công nghệ đã sẵn sàng, nhưng rào cản lớn nhất lại nằm ở con người và hành lý pháp lý. Hiện tại, đội ngũ cán bộ thư viện có khả năng vận hành các hệ thống quản trị dữ liệu lớn vẫn còn mỏng. Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền số đối với các tài liệu cận đại vẫn là một bài toán hóc búa chưa có lời giải triệt để.
Bà Nguyễn Thị Minh, Giám đốc dự án Thư viện số cộng đồng (giả định), chia sẻ: "Chúng ta cần một hành lang pháp lý linh hoạt hơn. Nhiều tài liệu quý đang nằm trong các sưu tập cá nhân hoặc các dòng họ, việc thuyết phục họ đồng ý số hóa và chia sẻ lên không gian mạng đòi hỏi những cam kết về quyền sở hữu và lợi ích lâu dài."
Tương lai: Từ "kho chứa" đến "hệ sinh thái kiến thức"
Đến năm 2030, khi 90% tài liệu quý hiếm được đưa lên mây, thư viện sẽ không còn là những tòa nhà im lìm. Thay vào đó, chúng trở thành những trung tâm dữ liệu động, nơi học sinh tại vùng sâu vùng xa cũng có thể tiếp cận được bản gốc của "Truyện Kiều" hay các sắc phong triều Nguyễn chỉ bằng một cú chạm.
Xu hướng "Thư viện không biên giới" sẽ xóa bỏ rào cản địa lý. Việc tích hợp dữ liệu thư viện với các ngành du lịch, giáo dục sẽ tạo ra những giá trị kinh tế mới. Ví dụ, các bản đồ cổ số hóa có thể trở thành tư liệu cho các tour du lịch thực tế ảo, hay các tài liệu y học cổ truyền trở thành cơ sở dữ liệu cho nghiên cứu dược liệu hiện đại.
Tổng kết
Chiến lược số hóa 2030 không chỉ là một kế hoạch kỹ thuật, mà là một lời cam kết bảo tồn bản sắc quốc gia. Việc đưa 90% tài liệu quý hiếm lên không gian số sẽ tạo ra một "di sản số" bền vững, chống lại sự tàn phá của thời gian và thiên tai. Để đạt được điều này, sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng người yêu sách là yếu tố quyết định. Việt Nam đang tự tin tiến bước trên lộ trình trở thành một quốc gia có nền thư viện số hiện đại trong khu vực.