Kết quả từ dự án nghiên cứu kéo dài 10 năm (2014–2024) vừa được công bố bởi Hội đồng Khoa học Độc lập về Hệ sinh thái khu vực cho thấy một thực trạng đáng báo động: Khoảng 30% các loài đặc hữu – bao gồm cả động vật có xương sống, lưỡng cư và thực vật thuỷ sinh – tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang nằm trong danh sách "nguy cơ tuyệt chủng cao". Con số này không chỉ là một thống kê sinh học đơn thuần, mà là hệ quả của chuỗi đứt gãy sinh thái có hệ thống.

1. Sự chuyển dịch khắc nghiệt của môi trường sống

Theo báo cáo, nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự suy giảm này là sự biến đổi sâu sắc của chế độ thủy văn. Trong 10 năm qua, diện tích vùng đất ngập nước tự nhiên tại ĐBSCL đã giảm hơn 12% do sự kết hợp của biến đổi khí hậu và việc phát triển hạ tầng thủy lợi phục vụ nông nghiệp thâm canh.

GS.TS. Nguyễn Văn An, chuyên gia hàng đầu về sinh thái học khu vực, nhận định: "ĐBSCL không còn vận hành theo quy luật mùa lũ tự nhiên như trước. Việc dòng chảy bị điều tiết bởi các đập thượng nguồn, kết hợp với tình trạng xâm nhập mặn sâu vào nội đồng thêm 15-20km so với trung bình lịch sử, đã tạo ra một cú sốc thẩm thấu đối với các loài nước ngọt bản địa."

Dữ liệu quan trắc cho thấy nồng độ mặn tại các cửa sông lớn đã vượt ngưỡng chịu đựng của các loài cá trắng và một số loài thực vật phù du đóng vai trò mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn. Khi môi trường nước ngọt bị thu hẹp, các loài đặc hữu không kịp thích nghi hoặc không có nơi cư trú thay thế, dẫn đến sự suy giảm mật độ quần thể nhanh chóng.

2. Sự "đứt gãy" chuỗi thức ăn và ô nhiễm tích tụ

Bên cạnh yếu tố lý tính, nghiên cứu chuyên sâu còn chỉ ra tác động của ô nhiễm hóa chất từ canh tác nông nghiệp. Trong một thập kỷ qua, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học trong trầm tích đáy sông đã tăng gấp 1,5 lần.

Điều này không chỉ trực tiếp gây độc cho các loài giáp xác và động vật thân mềm đặc hữu, mà còn dẫn đến hiện tượng "phú dưỡng hóa" nguồn nước, làm cạn kiệt oxy hòa tan. "Chúng ta đang chứng kiến một cuộc đào thải lặng lẽ," TS. Elena Rodriguez, nhà nghiên cứu thuộc Tổ chức Quan trắc Đa dạng Sinh học Quốc tế, nhấn mạnh. "Khi các loài sinh vật đáy biến mất, nguồn thức ăn của các loài cá lớn và chim nước bị cắt đứt, tạo ra hiệu ứng domino trên toàn bộ hệ thống."

3. Những loài đang đứng bên bờ vực

Nghiên cứu liệt kê chi tiết các loài có nguy cơ cao nhất. Đáng chú ý là sự sụt giảm nghiêm trọng của loài cá hô (Catlocarpio siamensis) và cá tra dầu trong môi trường tự nhiên. Các loài chim nước như sếu đầu đỏ cũng ghi nhận sự thay đổi lộ trình di cư do các bãi ăn tự nhiên bị thay thế bằng các vùng chuyên canh lúa hoặc nuôi tôm công nghiệp.

Đặc biệt, nhóm các loài thực vật đặc hữu vùng phèn mặn đang bị lấn át bởi các loài ngoại lai xâm hại có sức sống mạnh hơn. Sự mất đi các thảm thực vật bản địa này làm mất đi khả năng lọc nước tự nhiên của hệ thống kênh rạch, khiến tình trạng ô nhiễm càng trở nên tồi tệ hơn.

Bảng số liệu tổng hợp (2014 - 2024):

4. Hướng đi nào cho bảo tồn bền vững?

Kết quả nghiên cứu không chỉ đưa ra những con số bi quan mà còn gợi mở những hướng tiếp cận mới. Các chuyên gia tại ResearchVN cho rằng, việc bảo tồn không thể tách rời khỏi sinh kế của người dân bản địa.

Mô hình "Nương thuận tự nhiên" (Nature-based Solutions) đang được đề xuất như một giải pháp ưu tiên. Thay vì cố gắng ngăn mặn bằng các công trình bê tông kiên cố, việc chuyển đổi sang các mô hình canh tác thích ứng như lúa-tôm, hoặc khôi phục các vùng đệm ngập nước sẽ giúp tái tạo môi trường sống cho các loài đặc hữu.

Tổng kết và Nhận định xu hướng

Mười năm nghiên cứu đã chỉ ra rằng, cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học tại ĐBSCL không phải là một tiến trình ngẫu nhiên mà là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa biến đổi khí hậu toàn cầu và các hoạt động phát triển thiếu bền vững.

Xu hướng sắp tới: Trong thập kỷ tới, trọng tâm nghiên cứu sẽ chuyển từ "quan trắc thiệt hại" sang "phục hồi sinh thái dựa trên dữ liệu lớn" (Big Data). Việc ứng dụng AI trong dự báo xâm nhập mặn và theo dõi di cư của các loài sẽ trở thành công cụ đắc lực để đưa ra các quyết định bảo tồn kịp thời. Nếu không có những hành động can thiệp mạnh mẽ ở cấp chính sách và sự đồng thuận quốc tế về quản lý nguồn nước sông Mê Kông, con số 30% loài đối mặt nguy cơ tuyệt chủng sẽ còn tiếp tục tăng cao, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực và sự ổn định sinh thái của toàn vùng.