Trước áp lực của biến đổi khí hậu và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị ngày càng gay gắt, hai thành phố lớn nhất cả nước là Hà Nội và TP.HCM đã đồng loạt công bố lộ trình mở rộng diện tích cây xanh. Với mục tiêu tổng cộng thêm 10.000 ha mảng xanh vào năm 2025, các chuyên gia kỳ vọng giải pháp này có thể giúp giảm nhiệt độ bề mặt đô thị từ 2 đến 3 độ C, cải thiện trực tiếp chất lượng sống của hàng triệu cư dân.

Cải thiện mảng xanh là ưu tiên hàng đầu trong quy hoạch phát triển bền vững của các đô thị lớn. Ảnh: GreenLiving VN

Báo động đỏ từ "đảo nhiệt" đô thị

Trong thập kỷ qua, tốc độ bê tông hóa tại Hà Nội và TP.HCM đã đạt mức kỷ lục. Theo dữ liệu vệ tinh quan trắc môi trường, sự thiếu hụt trầm trọng của các không gian mở và cây xanh đã tạo nên hiện tượng "đảo nhiệt". Tại các khu vực mật độ xây dựng cao như Quận Đống Đa (Hà Nội) hay Quận Tân Bình (TP.HCM), nhiệt độ mặt đường nhựa và bê tông vào mùa hè có thể cao hơn khu vực ngoại thành tới 5-8 độ C.

Chỉ số diện tích cây xanh trên đầu người tại hai thành phố này hiện chỉ dao động ở mức 2-3 m²/người, thấp hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn từ 7-10 m²/người của các thành phố phát triển trên thế giới. Thực trạng này không chỉ gây khó chịu về mặt cảm giác mà còn làm gia tăng chi phí điện năng cho làm mát và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe hệ hô hấp của người dân.

Chiến lược 10.000 ha: Tham vọng và Lộ trình

Nhằm đảo ngược tình trạng này, UBND TP. Hà Nội đã phê duyệt kế hoạch nâng cấp và xây mới các công viên, vườn hoa với mục tiêu đạt thêm khoảng 4.000 ha diện tích xanh đến cuối năm 2025. Trong đó, trọng tâm là việc cải tạo các "lá phổi xanh" hiện hữu như Công viên Thống Nhất, Thủ Lệ và xây dựng các công viên chuyên đề tại các khu đô thị mới phía Tây và Nam thành phố.

Tại TP.HCM, mục tiêu thậm chí còn tham vọng hơn với kế hoạch bổ sung 6.000 ha mảng xanh thông qua đề án "Thành phố xanh". TP.HCM sẽ tập trung khai thác các dải đất ven sông Sài Gòn và các kênh rạch nội đô để hình thành các hành lang xanh đa năng. Đồng thời, thành phố khuyến khích mô hình "vườn trên mái" và "tường xanh" đối với các tòa nhà văn phòng, chung cư cao tầng.

Mô hình công viên túi (pocket park) đang được nhân rộng để tận dụng các quỹ đất nhỏ hẹp. Ảnh: GreenLiving VN

Giải pháp "Công viên túi" và Cây xanh đa tầng

Một trong những điểm mới trong chiến lược lần này là việc phát triển các "công viên túi" (pocket parks). Đây là các không gian xanh có diện tích nhỏ (từ vài trăm đến 1.000 m²) được tận dụng từ các khu đất xen kẹt trong khu dân cư cũ. Tại Hà Nội, quận Hoàn Kiếm đã đi đầu trong việc chuyển đổi các bãi rác tự phát hoặc khu vực lấn chiếm thành không gian sinh hoạt cộng đồng xanh mát.

Bên cạnh diện tích, chất lượng mảng xanh cũng được chú trọng. Thay vì chỉ trồng cỏ hoặc cây lấy bóng mát đơn thuần, các chuyên gia lâm nghiệp đô thị đề xuất mô hình "cây xanh đa tầng". Mô hình này kết hợp giữa cây thân gỗ lớn, cây bụi và thảm thực vật tầng thấp để tối ưu hóa khả năng hấp thụ CO2 và giảm bụi mịn (PM2.5).

"Việc thêm 10.000 ha mảng xanh không chỉ là câu chuyện về con số diện tích. Nếu chúng ta quy hoạch đúng cách, kết hợp giữa cây xanh và mặt nước, nhiệt độ không khí đô thị có thể giảm đáng kể. Mỗi 10% diện tích xanh tăng thêm có thể giúp hạ nhiệt độ môi trường xung quanh từ 0.5 đến 1 độ C."

Thách thức về quỹ đất và nguồn vốn

Mặc dù mục tiêu đã được xác lập, nhưng con đường đi đến 10.000 ha xanh vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Thách thức lớn nhất chính là quỹ đất tại khu vực lõi đô thị. Tại TP.HCM, giá đất cao khiến việc đền bù, giải phóng mặt bằng để xây dựng công viên trở thành một bài toán kinh tế nan giải.

Nguồn vốn ngân sách hiện chỉ đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu. Do đó, cả Hà Nội và TP.HCM đang tích cực kêu gọi xã hội hóa. Các doanh nghiệp bất động sản được yêu cầu nghiêm túc thực hiện đúng tỷ lệ mảng xanh trong dự án, thậm chí khuyến khích vượt mức quy định để nhận được các ưu đãi về chỉ số xây dựng (thưởng tầng hoặc mật độ).

Các tòa nhà xanh đóng góp quan trọng vào việc giảm hiệu ứng đảo nhiệt. Ảnh: GreenLiving VN

Xu hướng tất yếu của Đô thị tương lai

Việc đặt mục tiêu 10.000 ha mảng xanh cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản lý đô thị: Từ ưu tiên hạ tầng giao thông sang cân bằng với hệ sinh thái môi trường. Đây không còn là một dự án làm đẹp cảnh quan đơn thuần mà là một chiến lược thích ứng sinh tồn trước biến đổi khí hậu.

Theo nhận định từ GreenLiving VN, trong giai đoạn 2025-2030, xu hướng "sống xanh đô thị" sẽ chuyển dịch từ những nỗ lực của chính quyền sang sự tham gia chủ động của cộng đồng. Các mô hình cộng đồng tự quản cây xanh ngõ phố, ban công xanh của mỗi gia đình sẽ là những mảnh ghép nhỏ nhưng quan trọng, góp phần hoàn thiện bức tranh đô thị xanh bền vững.