Trong thập kỷ qua, điện ảnh Việt Nam đã chứng kiến một sự bùng nổ của các tài năng trẻ ở dòng phim độc lập (indie). Những cái tên như Phạm Thiên Ân, Phạm Ngọc Lân, hay trước đó là Phan Đăng Di, Nguyễn Hoàng Điệp đã đưa vị thế của điện ảnh Việt lên một tầm cao mới trên bản đồ thế giới. Tuy nhiên, đằng sau những tràng pháo tay kéo dài hàng chục phút tại các liên hoan phim (LHP) hạng A là một thực trạng đáng buồn: Khi trở về "sân nhà", những tác phẩm này thường phải đối mặt với sự lạnh nhạt từ hệ thống rạp chiếu và sự thờ ơ của số đông khán giả.

Những con số "biết nói" về sự chênh lệch

Theo thống kê từ các đơn vị quan sát phòng vé độc lập, trong vòng 5 năm trở lại đây, có đến hơn 90% các tác phẩm phim nghệ thuật, phim độc lập Việt Nam giành giải thưởng quốc tế lớn nhưng không thể vượt qua mốc doanh thu 5 tỷ đồng khi phát hành thương mại. Trong khi đó, một bộ phim giải trí tầm trung với kịch bản bình thường dễ dàng cán mốc 50-100 tỷ đồng.

Điển hình như trường hợp của tác phẩm "Bên trong vỏ kén vàng" – bộ phim thắng giải Camera d'Or tại Cannes 2023. Dù nhận được cơn mưa lời khen từ giới phê bình toàn cầu, phim chỉ thu về hơn 1,4 tỷ đồng tại thị trường Việt Nam. Hay gần đây nhất, một tác phẩm thắng giải tại LHP Berlin cũng chỉ trụ lại rạp được chưa đầy hai tuần với số suất chiếu ít ỏi vào các khung giờ "xấu" như 9h sáng hoặc 23h đêm.

"Nghịch lý lớn nhất là chúng ta đang có những đạo diễn giỏi nhất, những câu chuyện đặc sắc nhất được thế giới công nhận, nhưng chúng ta lại thiếu một hệ sinh thái để nuôi dưỡng họ ngay tại quê hương," - Ông Trần Huy Minh, Chuyên gia phân tích dữ liệu điện ảnh (Giả định).

Rào cản từ hệ thống phát hành và tâm lý khán giả

Tại sao phim độc lập lại chịu cảnh "ghẻ lạnh"? Lý do đầu tiên nằm ở áp lực doanh thu của các chủ rạp. Một hệ thống rạp chiếu hiện nay vận hành dựa trên hiệu quả của từng suất chiếu. Nếu một bộ phim không tạo ra hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ ngay trong 3 ngày đầu tiên, các rạp sẽ lập tức cắt giảm suất chiếu để nhường chỗ cho các bom tấn Hollywood hoặc phim thương mại Việt có tính giải trí cao.

1. Ngôn ngữ điện ảnh "khó cảm"

Phim độc lập thường sử dụng ngôn ngữ điện ảnh chậm, nhiều ẩn dụ, ít kịch tính kiểu drama. Khán giả Việt vốn đã quen với nhịp phim nhanh và các tình tiết gây cười hoặc lấy nước mắt trực diện sẽ dễ cảm thấy mệt mỏi khi phải theo dõi những khung hình dài hàng phút đồng hồ. Điều này tạo nên một bức tường ngăn cách về mặt cảm xúc.

2. Kinh phí marketing bằng không

Hầu hết các dự án phim độc lập dồn toàn bộ nguồn lực vào sản xuất. Khi phim ra rạp, họ không còn ngân sách để chạy các chiến dịch quảng bá rầm rộ. Kết quả là nhiều khán giả đại chúng thậm chí không biết đến sự tồn tại của bộ phim cho đến khi nó rời rạp.

Lối thoát nào cho những "đứa con tinh thần" lạc lõng?

Để giải quyết bài toán này, không thể chỉ dựa vào nỗ lực đơn độc của các nhà làm phim. Theo các chuyên gia, Việt Nam cần một mô hình "Rạp chiếu bóng nghệ thuật" (Art-house Cinema) được hỗ trợ bởi nhà nước hoặc các tổ chức văn hóa. Tại Pháp hay Hàn Quốc, các cụm rạp này chuyên trình chiếu các phim có giá trị nghệ thuật cao, giúp phim có thời gian trụ rạp lâu hơn để tìm đúng đối tượng khán giả của mình.

Bên cạnh đó, việc giáo dục thị hiếu điện ảnh cho khán giả trẻ cũng là một chiến lược dài hơi. Khi khán giả biết thưởng thức những vẻ đẹp khác biệt ngoài những công thức giải trí quen thuộc, phim độc lập mới thực sự có cơ hội sống sót.

"Chúng ta không thể bắt khán giả phải xem phim của mình vì trách nhiệm hay vì lòng tự hào dân tộc. Chúng ta phải tìm cách kể câu chuyện của mình sao cho khán giả thấy mình trong đó, dù là bằng một ngôn ngữ điện ảnh lạ lẫm nhất." - Đạo diễn Nguyễn Lê, người từng có phim tham dự LHP Busan (Giả định).

Tổng kết và xu hướng tương lai

Nghịch lý của phim độc lập Việt Nam không phải là chuyện ngày một ngày hai có thể giải quyết. Tuy nhiên, nhìn vào những thành công vang dội trên trường quốc tế, chúng ta có quyền hy vọng. Xu hướng hiện nay cho thấy sự chuyển dịch từ các nền tảng trực tuyến (OTT) đang mở ra cơ hội mới. Những bộ phim kén rạp đang tìm thấy đời sống thứ hai trên các nền tảng như Netflix, Mubi hay các ứng dụng phim nội địa, nơi khán giả có thể tiếp cận tác phẩm mà không bị giới hạn bởi suất chiếu hay không gian.

Trong tương lai, khi thị trường điện ảnh Việt Nam trưởng thành hơn, sự phân tầng khán giả sẽ rõ rệt hơn. Lúc đó, phim độc lập sẽ không còn phải gồng mình chạy đua doanh thu với các dòng phim thương mại, mà sẽ đứng vững ở một vị thế riêng – vị thế của những giá trị văn hóa và nghệ thuật thuần khiết.