Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ hướng tới các giá trị bền vững, ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) không còn là khái niệm mang tính khuyến khích tại Việt Nam. Với các cam kết mạnh mẽ của Chính phủ tại COP26 và hệ thống thông tư hướng dẫn mới nhất, hơn 1.600 doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán đang bước vào giai đoạn chuyển đổi bắt buộc, đối mặt với áp lực pháp lý chưa từng có về minh bạch thông tin phi tài chính.

Cột mốc pháp lý: Từ Thông tư 96 đến Luật Bảo vệ Môi trường 2020

Nền tảng quan trọng nhất cho lộ trình báo cáo ESG tại Việt Nam hiện nay chính là Thông tư 96/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán. Theo đó, các doanh nghiệp niêm yết bắt buộc phải lập Báo cáo thường niên, trong đó có một phần riêng biệt trình bày về các tác động môi trường và xã hội. Đây là bước đi đầu tiên cụ thể hóa việc chuyển dịch từ báo cáo tự nguyện sang báo cáo theo quy chuẩn.

Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã thiết lập khung pháp lý cho việc giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm kê khí nhà kính đối với danh mục gần 2.000 cơ sở phát thải lớn, bao gồm phần lớn các doanh nghiệp sản xuất đang niêm yết trên HOSE và HNX.

Lộ trình áp dụng cho hơn 1.600 doanh nghiệp niêm yết

Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam có hơn 1.600 doanh nghiệp đang niêm yết trên hai sàn giao dịch và đăng ký giao dịch trên UPCoM. Lộ trình thực thi ESG được phân hóa theo quy mô và lĩnh vực hoạt động:

• Giai đoạn 2021-2023: Tập trung vào nhận thức và khuyến khích công bố theo bộ chỉ số phát triển bền vững (VNSI).
• Giai đoạn 2024-2025: Áp dụng kiểm kê khí nhà kính bắt buộc cho các doanh nghiệp thuộc danh mục phát thải lớn. Bắt đầu tích hợp các tiêu chuẩn quốc tế như GRI (Global Reporting Initiative) và SASB vào báo cáo thường niên.
• Tầm nhìn 2030: Tiệm cận với các tiêu chuẩn báo cáo tài chính bền vững quốc tế (IFRS S1, S2), yêu cầu xác nhận của bên thứ ba đối với các chỉ số ESG cốt lõi.

Ba thách thức lớn về mặt tuân thủ

Mặc dù khung pháp lý đã dần hình thành, các doanh nghiệp niêm yết vẫn đang loay hoay trong mê hồn trận các quy định. LawyerWeekly VN nhận định 3 rào cản chính:

1. Sự thiếu đồng bộ của dữ liệu: Việc thu thập dữ liệu từ chuỗi cung ứng (Scope 3) vẫn là bài toán khó khi các đối tác nhỏ chưa có ý thức về ESG.
2. Khoảng cách giữa quy định nội địa và tiêu chuẩn quốc tế: Các doanh nghiệp xuất khẩu sang EU (thị trường áp dụng CBAM) phải đối mặt với "tiêu chuẩn kép", vừa tuân thủ Thông tư 96, vừa phải đáp ứng các yêu cầu khắt khe của nước sở tại.
3. Chi phí tuân thủ: Việc đầu tư hệ thống quản trị dữ liệu và thuê đơn vị kiểm toán độc lập cho báo cáo ESG ước tính có thể tiêu tốn từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng mỗi năm cho mỗi doanh nghiệp.

Lời kết và Xu hướng tương lai

Thực thi ESG không còn là một lựa chọn "có thì tốt" mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để tồn tại trong hệ thống tài chính hiện đại. Các nhà đầu tư định chế lớn khi nhìn vào Việt Nam không chỉ còn hỏi về chỉ số P/E hay lợi nhuận sau thuế, họ đang hỏi về cường độ phát thải carbon và cơ cấu đa dạng trong hội đồng quản trị.

Dự báo trong 2-3 năm tới, cơ quan quản lý sẽ ban hành các quy định cụ thể hơn về "Chống tẩy xanh" (Anti-Greenwashing) để bảo vệ nhà đầu tư. Đối với 1.600 doanh nghiệp niêm yết, việc chuẩn bị một lộ trình pháp lý vững chắc từ hôm nay không chỉ là tuân thủ, mà còn là xây dựng tấm hộ chiếu để tiếp cận dòng vốn rẻ từ các quỹ đầu tư xanh toàn cầu.