Sự bùng nổ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là Deepfake, đang tạo ra một làn sóng lừa đảo tài chính có độ tinh vi chưa từng có. Tại Việt Nam, dù cơ quan chức năng liên tục đưa ra cảnh báo, số lượng nạn nhân sập bẫy vẫn không ngừng tăng lên. Tuy nhiên, một thực tế phũ phàng mà các chuyên gia pháp lý vừa chỉ ra là: khả năng thu hồi 100% tài sản sau khi bị lừa bởi Deepfake là cực kỳ thấp do ba kẽ hở cốt tử trong quy trình xử lý hiện nay.

Khi "tai nghe mắt thấy" không còn là sự thật

Theo thống kê từ Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông), các vụ lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong quý I năm 2024 đã tăng khoảng 35% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong đó, Deepfake nổi lên như một công cụ đắc lực nhất. Kẻ gian không chỉ gửi những tin nhắn mượn tiền đơn thuần mà đã chuyển sang thực hiện các cuộc gọi video giả mạo người thân, cấp trên với khuôn mặt và giọng nói được tái tạo gần như hoàn hảo.

Số liệu giả định từ các đơn vị tư vấn pháp luật cho thấy, trung bình mỗi vụ lừa đảo Deepfake thành công có giá trị thiệt hại từ 50 triệu đến hàng tỷ đồng. Thế nhưng, tỷ lệ nạn nhân nhận lại được toàn bộ số tiền đã mất hiện chỉ dừng lại ở con số dưới 5%. Tại sao việc đòi lại công lý và tài sản lại trở nên gian nan đến vậy?

3 kẽ hở khiến hành trình thu hồi tài sản đi vào "ngõ cụt"

1. Tốc độ tẩu tán "phân giây" so với quy trình đóng băng tài khoản

Kẽ hở lớn nhất nằm ở sự chênh lệch về tốc độ. Trong khi tội phạm chỉ mất vài giây để thực hiện lệnh chuyển tiền qua các ví điện tử hoặc tài khoản trung gian (thường là tài khoản "rác" mua lại), thì quy trình pháp lý để phong tỏa tài khoản lại mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày.

"Theo quy định hiện hành, ngân hàng chỉ có thể phong tỏa tài khoản khi có yêu cầu từ cơ quan công an hoặc có dấu hiệu tội phạm rõ ràng theo quy trình nội bộ. Tuy nhiên, khi nạn nhân nhận ra mình bị lừa và báo tin, dòng tiền thường đã được chia nhỏ và luân chuyển qua 5-7 lớp tài khoản khác nhau, cuối cùng biến thành tiền ảo hoặc rút ra tại các điểm giao dịch bất hợp pháp," Luật sư Trần Mạnh Hùng (Thành viên Hiệp hội Luật gia Công nghệ) chia sẻ.

2. Rào cản định danh và thẩm quyền xuyên biên giới

Phần lớn các cuộc tấn công Deepfake được thực hiện từ các máy chủ đặt tại nước ngoài hoặc sử dụng các ứng dụng ẩn danh quốc tế. Điều này tạo ra một "bức tường lửa" về thẩm quyền. Việc hợp tác quốc tế để yêu cầu cung cấp thông tin người dùng từ các nền tảng xuyên biên giới thường kéo dài và đòi hỏi quy trình tư pháp phức tạp.

Bên cạnh đó, việc xác định "ai là người thực hiện" trở nên mờ nhạt khi kẻ thủ ác sử dụng AI. Pháp luật hiện tại chủ yếu xử lý hành vi của con người, nhưng trong kỷ nguyên Deepfake, công cụ AI đã xóa nhòa dấu vết cá nhân, khiến việc thu thập chứng cứ số đủ điều kiện khởi tố tại tòa án gặp nhiều khó khăn.

3. Sự thiếu hụt cơ chế trách nhiệm của các bên trung gian

Hiện nay, trách nhiệm của các nhà mạng, nền tảng mạng xã hội và các đơn vị cung cấp dịch vụ chuyển tiền trong việc ngăn chặn Deepfake vẫn chưa được luật hóa một cách cụ thể và nghiêm ngặt. Khi xảy ra lừa đảo, các đơn vị này thường đóng vai trò là "bên thứ ba vô can". Sự thiếu vắng các chế tài buộc các nền tảng phải chủ động quét và cảnh báo Deepfake theo thời gian thực khiến nạn nhân trở nên đơn độc trong việc tự bảo vệ mình.

Góc nhìn LawyerWeekly: Phòng bệnh hơn chữa bệnh

Việc đòi lại 100% tài sản trong các vụ lừa đảo công nghệ cao, đặc biệt là Deepfake, gần như là một kịch bản lạc quan quá mức trong bối cảnh hạ tầng pháp lý chưa theo kịp tốc độ của Moore. Theo các chuyên gia tại LawyerWeekly VN, giải pháp tối ưu nhất hiện nay không nằm ở khâu hậu kiểm mà nằm ở sự thay đổi hành vi của người dùng và các chính sách quản lý mới.

Các khuyến nghị thực tế bao gồm:

• Thiết lập mật mã cá nhân: Các gia đình nên có một "mật mã bí mật" chỉ những thành viên ruột thịt mới biết để xác minh trong các tình huống khẩn cấp liên quan đến tài chính.
• Kiểm tra đa kênh: Luôn gọi lại bằng số điện thoại di động trực tiếp (không qua ứng dụng mạng xã hội) khi nhận được yêu cầu chuyển tiền từ video call.
• Nâng cấp hạ tầng pháp lý: Cần sớm ban hành các nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng số trong việc nhận diện và ngăn chặn nội dung giả mạo bằng AI.