Bước sang năm 2024, thế giới tiếp tục chứng kiến những biến động khốc liệt của khí hậu, đặt tài nguyên nước – huyết mạch của sự sống – vào tình trạng báo động đỏ. Sự kết hợp giữa hiện tượng El Niño kéo dài và sự chuyển dịch sang La Niña, cùng với nền nhiệt toàn cầu liên tục phá kỷ lục, đã tạo ra một kịch bản phức tạp cho an ninh nguồn nước. CleanWater News tổng hợp và phân tích những thách thức mới nhất về tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu năm nay.

1. Sự cực đoan của chu trình thủy văn: Lũ lụt và hạn hán song hành

Trong năm 2024, quy luật "nơi ướt càng ướt, nơi khô càng khô" không còn đơn giản như trước. Chúng ta đang thấy sự đan xen cực đoan ngay tại cùng một khu vực địa lý. Các nhà khoa học gọi đây là hiện tượng "vòng lặp thủy văn tăng cường".

Hạn hán kỷ lục và sự cạn kiệt của các dòng sông lớn

Nhiều con sông huyết mạch trên thế giới như Amazon, sông Rhine và Mekong đã ghi nhận mực nước thấp kỷ lục vào đầu năm 2024. Tại Việt Nam, khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ đã trải qua những tháng đầu năm khắc nghiệt với tình trạng thiếu hụt nước tưới nghiêm trọng, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng cho ngành nông nghiệp. Sự cạn kiệt của các dòng sông không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt mà còn làm tê liệt giao thông thủy và sản xuất thủy điện.

Lũ quét và mưa cực đoan

Ngược lại, các trận mưa với cường suất lớn trong thời gian ngắn đã gây ra lũ lụt kinh hoàng tại nhiều quốc gia. Khi bầu khí quyển ấm lên 1 độ C, nó có thể giữ thêm khoảng 7% hơi nước. Điều này dẫn đến những trận "bom mưa" mà hệ thống hạ tầng thoát nước hiện tại không thể đáp ứng kịp. Năm 2024 ghi nhận các đợt ngập lụt đô thị chưa từng có tại các thành phố vốn được coi là khô hạn, minh chứng cho sự khó lường của khí hậu.

2. Xâm nhập mặn và bài toán tại các vùng hạ lưu

Vấn đề nước biển dâng không còn là câu chuyện của tương lai. Năm 2024, tốc độ xâm nhập mặn tại các vùng đồng bằng hạ lưu sông, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đã đạt tới mức độ nghiêm trọng mới.

Sự kết hợp giữa mực nước biển dâng cao và lượng nước ngọt đổ về từ thượng nguồn giảm sút do các đập thủy điện và hạn hán đã đẩy ranh giới mặn vào sâu trong nội đồng hơn 70-80km. Điều này không chỉ làm thay đổi hệ sinh thái mà còn buộc hàng triệu nông dân phải thay đổi mô hình canh tác hoặc đối mặt với cảnh trắng tay. Nước sinh hoạt nhiễm mặn đã trở thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo âm thầm tại nhiều địa phương ven biển.

3. "Tháp nước thế giới" đang tan chảy nhanh hơn dự báo

Các rặng núi cao như Himalaya, Andes và Alps đóng vai trò là những "tháp nước" khổng lồ, lưu trữ nước dưới dạng băng tuyết và cung cấp nước ngọt cho hàng tỷ người. Tuy nhiên, báo cáo khí hậu 2024 cho thấy tốc độ tan băng đã đạt mức kỷ lục.

• Rủi ro ngắn hạn: Lũ lụt do vỡ hồ băng (GLOF) đe dọa các cộng đồng hạ lưu.
• Hệ lụy dài hạn: Một khi trữ lượng băng vĩnh cửu mất đi, dòng chảy cơ bản của các con sông lớn sẽ suy giảm mạnh vào mùa khô, dẫn đến tình trạng thiếu nước vĩnh viễn cho các khu vực phụ thuộc vào nguồn nước này.

4. Chất lượng nước suy giảm: Thách thức vô hình

Biến đổi khí hậu không chỉ ảnh hưởng đến số lượng mà còn làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng nước. Nhiệt độ nước tăng cao làm giảm nồng độ oxy hòa tan, thúc đẩy sự phát triển của tảo độc (algal blooms).

Ngoài ra, sau các trận lũ lụt lớn, các chất ô nhiễm từ bùn đất, rác thải và hóa chất nông nghiệp bị cuốn vào nguồn nước mặt và ngấm xuống mạch nước ngầm. Năm 2024, các cơ quan y tế thế giới đã cảnh báo về sự gia tăng của các bệnh lây truyền qua đường nước tại các khu vực chịu ảnh hưởng của thiên tai khí hậu.

5. Giải pháp và hướng đi mới trong quản trị tài nguyên nước 2024

Trước những thách thức bủa vây, năm 2024 cũng là năm chứng kiến sự bùng nổ của các giải pháp công nghệ và chính sách mới nhằm thích ứng với thực tế "bình thường mới".

Công nghệ tái tuần hoàn nước (Water Recycling)

Tái sử dụng nước thải đã qua xử lý đang trở thành chiến lược trọng tâm của nhiều đô thị lớn. Thay vì xả thải ra môi trường, nước được xử lý đạt chuẩn để phục vụ công nghiệp và tưới tiêu, thậm chí là tái nạp cho các mạch nước ngầm. Đây được xem là nguồn cung cấp nước ổn định duy nhất không phụ thuộc vào lượng mưa.

Nông nghiệp thông minh và quản lý nhu cầu

Chuyển đổi từ tưới rãnh sang tưới nhỏ giọt, ứng dụng cảm biến IoT để đo độ ẩm đất và dự báo nhu cầu nước của cây trồng đang được nhân rộng. Việc quản lý nhu cầu, thay vì chỉ tập trung tìm kiếm nguồn cung mới, là chìa khóa để duy trì sự bền vững.

Hợp tác xuyên biên giới

Vì các dòng sông không có biên giới, việc quản lý tài nguyên nước đòi hỏi sự hợp tác quốc tế chặt chẽ hơn bao giờ hết. Các hiệp định chia sẻ dữ liệu thủy văn và vận hành hồ chứa giữa các quốc gia thượng nguồn và hạ nguồn đang trở thành ưu tiên hàng đầu trong các chương trình nghị sự về khí hậu quốc tế năm 2024.

Kết luận

Tình hình biến đổi khí hậu và tài nguyên nước năm 2024 cho thấy chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên của sự bất định. Những thách thức về hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn và ô nhiễm không còn là những hiện tượng đơn lẻ mà là hệ quả của một hệ thống khí hậu đang mất cân bằng.

CleanWater News tin rằng, chìa khóa để vượt qua cuộc khủng hoảng này nằm ở sự kết hợp giữa nhận thức cộng đồng, sự quyết liệt trong chính sách và sự đột phá của công nghệ. Bảo vệ tài nguyên nước không chỉ là bảo vệ một loại tài nguyên, mà là bảo vệ tương lai bền vững của chính nhân loại trước sự biến đổi khôn lường của thiên nhiên.

--- Bài viết được thực hiện bởi đội ngũ biên tập CleanWater News ---