Trong vòng 12 tháng qua, thị trường nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một hiện tượng chưa từng có: các triển lãm nghệ thuật đa giác quan (immersive art) liên tục ghi nhận tình trạng "cháy vé" chỉ sau vài giờ mở bán. Theo dữ liệu khảo sát từ đơn vị phân tích thị trường văn hóa độc lập ArtMetrics, có tới 85% các sự kiện ứng dụng công nghệ trình chiếu (Digital Mapping) và tương tác đa điểm tại Hà Nội và TP.HCM đạt tỷ lệ lấp đầy tối đa. Đáng chú ý, hơn 70% lượng khán giả của loại hình này thuộc thế hệ Gen Z (những người sinh từ năm 1997 đến 2012).

Sự chuyển dịch từ "Ngắm nhìn" sang "Trải nghiệm"

Lý giải cho sức hút mãnh liệt này, các chuyên gia cho rằng nghệ thuật truyền thống đang trải qua một cuộc "đại tu" về phương thức tiếp cận. Thay vì đứng trước một bức tranh tĩnh và đọc những dòng chú thích khô khan, khách tham quan giờ đây được đắm mình hoàn toàn vào không gian của tác phẩm. Ánh sáng bao phủ từ trần nhà xuống sàn, âm thanh vòm tái hiện bối cảnh ra đời của tác phẩm, và thậm chí là mùi hương đặc trưng được khuếch tán để kích thích khứu giác.

Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Nam, chuyên gia nghiên cứu văn hóa đô thị, nhận định: "Gen Z không chỉ đi xem nghệ thuật; họ muốn sống trong nghệ thuật. Họ khao khát những trải nghiệm mang tính cá nhân hóa và có khả năng tương tác cao. Di sản số đáp ứng chính xác nhu cầu đó bằng cách biến những giá trị xưa cũ trở nên sống động, gần gũi với ngôn ngữ thị giác hiện đại."

Sức mạnh của "Nền kinh tế Check-in"

Không thể phủ nhận vai trò của các nền tảng mạng xã hội như Instagram và TikTok trong việc thúc đẩy cơn sốt này. Một không gian triển lãm được thiết kế đẹp mắt, lộng lẫy về mặt thị giác là "nguyên liệu" hoàn hảo để giới trẻ sáng tạo nội dung. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh, các triển lãm sẽ nhanh chóng bị lãng quên.

"Nghệ thuật đa giác quan không xóa bỏ giá trị cốt lõi của di sản, nó chỉ thay đổi cách chúng ta kể chuyện. Khi một bạn trẻ đăng một bức ảnh tại triển lãm Van Gogh hay nghệ thuật truyền thống Việt Nam, họ đang vô hình trung trở thành một đại sứ văn hóa trong vòng kết nối của mình."

Bài toán giữa Chiều sâu và Hình thức

Mặc dù đạt được những thành công vang dội về mặt thương mại, dòng tranh/triển lãm "di sản số" cũng vấp phải những ý kiến trái chiều. Một bộ phận giới chuyên môn lo ngại rằng việc quá chú trọng vào hiệu ứng hình ảnh có thể làm loãng đi giá trị học thuật và thông điệp thực sự của tác phẩm. Khán giả có thể rời đi với một bộ sưu tập ảnh đẹp nhưng lại thiếu hụt kiến thức về lịch sử hay kỹ thuật hội họa của tác giả.

Dữ liệu từ CultureBeat Insights cho thấy, 45% khán giả tham gia các triển lãm này thừa nhận họ không tìm hiểu trước về tác giả. Điều này đặt ra thách thức cho các nhà tổ chức trong việc cân bằng giữa tính giải trí và giáo dục văn hóa. Những triển lãm thành công nhất hiện nay là những đơn vị biết lồng ghép các hoạt động workshop, thuyết minh tự động (audio guide) sâu sắc bên cạnh các phòng chiếu lung linh.

Tương lai của Di sản số tại Việt Nam

Việt Nam với kho tàng di sản văn hóa đồ sộ đang đứng trước cơ hội lớn để số hóa và thương mại hóa văn hóa một cách bền vững. Các dự án như số hóa lăng tẩm Huế, phục dựng phố cổ Hà Nội bằng VR/AR đang bắt đầu nhận được sự chú ý từ các nhà đầu tư và cộng đồng công nghệ.

Kết thúc năm 2024, dự báo doanh thu từ các hoạt động trải nghiệm văn hóa số tại Việt Nam sẽ tăng trưởng khoảng 25%. Con số này không chỉ khẳng định tiềm năng kinh tế mà còn cho thấy một tín hiệu đáng mừng: Thế hệ trẻ không hề quay lưng với quá khứ, họ chỉ đang tìm kiếm một "cánh cổng" mới để bước vào thế giới đó. Di sản số, vì thế, không chỉ là một trào lưu nhất thời, mà là một bước tiến tất yếu của dòng chảy văn hóa trong kỷ nguyên 4.0.

Tổng kết xu hướng: Trào lưu nghệ thuật đa giác quan tại Việt Nam đang chuyển dịch từ "hiện tượng mạng" sang mô hình kinh doanh văn hóa ổn định. Việc chinh phục tệp khách Gen Z đòi hỏi các đơn vị tổ chức phải liên tục đổi mới công nghệ đồng thời giữ vững hàm lượng tri thức trong từng không gian trưng bày.