"Đại dịch" thầm lặng trong các lớp học đô thị

Theo số liệu thống kê sơ bộ từ chương trình "Mắt sáng học đường" triển khai tại các quận nội thành Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh trong quý I/2024, tỷ lệ cận thị ở bậc tiểu học đã chạm mức 51,3%. Cá biệt, tại một số trường điểm ở trung tâm, con số này lên tới 65%. Đây là mức tăng trưởng kỷ lục so với giai đoạn 5 năm trước, khi tỷ lệ này chỉ dao động khoảng 30-35%.

Thực trạng này không chỉ dừng lại ở những con số khô khan. Dạo quanh một vòng các lớp học lớp 3, lớp 4 tại quận Cầu Giấy (Hà Nội) hay Quận 1 (TP.HCM), hình ảnh những dãy bàn đầu dày đặc học sinh đeo kính gọng dày cộp đã trở nên quá quen thuộc. Cận thị không chỉ gây khó khăn trong sinh hoạt, học tập mà còn tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như bong võng mạc, thoái hóa điểm vàng nếu độ cận tiến triển quá nhanh ở lứa tuổi nhỏ.

Nghịch lý "2 giờ vàng" và vai trò của ánh sáng tự nhiên

Tại sao trẻ em ngày nay lại cận thị nhiều và nhanh đến thế? Nhiều phụ huynh đổ lỗi cho iPad, điện thoại hay áp lực học thêm. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu gần đây chỉ ra một nguyên nhân bị bỏ quên: Thiếu thời gian vận động ngoài trời.

"Ánh sáng mặt trời kích thích võng mạc giải phóng dopamine - một chất dẫn truyền thần kinh có khả năng ngăn chặn sự kéo dài bất thường của trục nhãn cầu (nguyên nhân trực tiếp gây cận thị). Trẻ em cần tối thiểu 120 phút mỗi ngày ở không gian mở để đôi mắt được 'thở' và điều tiết tự nhiên. Thiếu đi khoảng thời gian này, mọi biện pháp bảo vệ mắt khác đều chỉ mang tính chất đối phó," — PGS.TS Nguyễn Văn Hải, Chuyên gia Nhãn khoa Nhi nhận định.

Tại các thành phố lớn, quỹ thời gian 2 giờ này đang trở nên xa xỉ. Một ngày của một học sinh tiểu học thường bắt đầu từ 7h sáng trong lớp học, kết thúc lúc 4h30 chiều và tiếp tục bằng các lớp học thêm trong phòng kín. Không gian sống chật hẹp tại các căn hộ chung cư cũng hạn chế tầm nhìn xa của trẻ, khiến cơ điều tiết của mắt luôn trong trạng thái căng thẳng.

Hệ lụy vượt xa một đôi kính

Cận thị học đường không đơn thuần là câu chuyện về thị lực. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển thể chất và tâm lý của trẻ. Trẻ cận thị nặng thường có xu hướng ngại vận động mạnh, thiếu tự tin trong các hoạt động thể thao tập thể, từ đó dẫn đến nguy cơ béo phì hoặc kém hòa nhập xã hội.

Những con số biết nói từ khảo sát:

• 85%: Tỷ lệ trẻ cận thị thừa nhận sử dụng thiết bị điện tử trên 3 tiếng mỗi ngày.
• 70%: Cha mẹ không biết về quy tắc 20-20-20 (nghỉ 20 giây sau mỗi 20 phút nhìn gần).
• 15 phút: Thời gian trung bình trẻ em đô thị được vận động dưới ánh sáng mặt trời thực tế vào ngày trong tuần.

Lời giải nào cho bài toán "mắt sáng học đường"?

Để giải quyết thực trạng này, cần một sự thay đổi đồng bộ từ phía nhà trường và gia đình. Các chuyên gia khuyến cáo mô hình "Giờ ra chơi chủ động", trong đó khuyến khích học sinh rời khỏi lớp học thay vì ngồi tại chỗ đọc truyện hay sử dụng điện thoại.

Về phía gia đình, thay vì ép con học thêm vào khung giờ cuối chiều, phụ huynh nên tạo điều kiện cho trẻ đi bộ, đạp xe hoặc chơi các môn thể thao ngoài trời. Ánh sáng tự nhiên ngay cả khi trời râm mát vẫn có cường độ mạnh gấp hàng chục lần ánh sáng đèn điện trong nhà, đủ để kích hoạt các cơ chế bảo vệ mắt.

Tổng kết và nhận định xu hướng

Tình trạng cận thị học đường tại các thành phố lớn ở Việt Nam đang đi theo kịch bản của các quốc gia phát triển như Singapore hay Hàn Quốc. Nếu không có những can thiệp kịp thời về lối sống, tỷ lệ này có thể chạm mức 80% trong thập kỷ tới.

Xu hướng giáo dục trong tương lai không chỉ dừng lại ở kiến thức, mà phải hướng tới sự cân bằng thể chất. Việc đưa chỉ số "thời gian vận động ngoài trời" vào tiêu chí đánh giá sức khỏe học đường là điều cần thiết. Một thế hệ tương lai tri thức nhưng phải sở hữu đôi mắt tinh anh mới là nền tảng bền vững cho sự phát triển của quốc gia.