Báo cáo "Tình trạng Trẻ em Thế giới 2024: Tương lai số của thế hệ Alpha" vừa được công bố đã phác họa một bức tranh chi tiết về sự hiện diện của trẻ em trên không gian mạng. Theo dữ liệu khảo sát, Việt Nam chính thức lọt vào danh sách 10 quốc gia có tỷ lệ trẻ em (từ 5 đến 15 tuổi) tiếp cận và sử dụng Internet sớm nhất trong khu vực, vượt qua nhiều quốc gia có tốc độ phát triển tương đương.

Sự phổ biến của các thiết bị thông minh giúp trẻ em Việt Nam tiếp cận kho tàng kiến thức số từ rất sớm.

Độ tuổi trung bình bắt đầu "online" giảm mạnh

Dữ liệu từ UNICEF cho thấy, tại Việt Nam, trung bình trẻ em bắt đầu sử dụng Internet thường xuyên từ lúc 7 tuổi. Điều này đánh dấu một bước chuyển dịch lớn so với thập kỷ trước, khi độ tuổi trung bình thường bắt đầu từ 10-12 tuổi. Đặc biệt, có tới hơn 85% trẻ em thành thị trong độ tuổi từ 6 đến 11 sử dụng thiết bị di động có kết nối Internet hàng ngày cho cả mục đích học tập lẫn giải trí.

Nguyên nhân chính được xác định là do sự phổ cập của hạ tầng mạng viễn thông tại Việt Nam và giá thành các thiết bị thông minh ngày càng rẻ. Ngoài ra, sau giai đoạn đại dịch COVID-19, thói quen học tập trực tuyến đã được hình thành và duy trì, tạo điều kiện cho trẻ em làm quen với môi trường số nhanh chóng hơn.

"Việt Nam đang đứng trước một cơ hội vàng để thu hẹp khoảng cách tri thức thông qua Internet. Tuy nhiên, việc đứng trong Top 10 quốc gia tiếp cận sớm cũng đặt ra những trách nhiệm nặng nề về việc bảo vệ trẻ em trước các nguy cơ tiềm ẩn trên không gian mạng."
— TS. Nguyễn Minh Anh, Chuyên gia Giáo dục & Công nghệ số (Giả định)

Cơ hội song hành cùng rủi ro

Việc tiếp cận sớm với Internet giúp trẻ em Việt Nam phát triển kỹ năng số vượt trội. Các em có khả năng tự tìm kiếm thông tin, tham gia các khóa học lập trình trực tuyến và kết nối với bạn bè quốc tế một cách dễ dàng. Theo báo cáo, 60% trẻ em tham gia khảo sát cho biết các em sử dụng Internet để tra cứu tài liệu học tập tối thiểu 3 lần mỗi tuần.

Internet mở ra cánh cửa học tập không giới hạn cho trẻ em ở mọi vùng miền.

Tuy nhiên, mặt trái của vấn đề cũng được UNICEF nhấn mạnh. Trẻ em Việt Nam đối mặt với 3 nguy cơ lớn nhất: Bắt nạt qua mạng (cyberbullying), tiếp xúc với nội dung không phù hợp và rò rỉ thông tin cá nhân. Khoảng 1/4 trẻ em tham gia khảo sát thừa nhận từng trải qua ít nhất một lần gặp trải nghiệm tiêu cực trên môi trường mạng, nhưng chỉ có chưa đầy 15% trong số đó biết cách tìm kiếm sự trợ giúp đúng đắn từ phụ huynh hoặc cơ quan chức năng.

Hành động từ các bên liên quan

Để đảm bảo một môi trường mạng an toàn, báo cáo UNICEF 2024 đưa ra một số khuyến nghị cấp thiết cho Việt Nam:

• Nâng cao kỹ năng số cho phụ huynh: Cha mẹ cần là người dẫn đường, thay vì chỉ cấm đoán. Việc hiểu biết về các công cụ kiểm soát nội dung và quản lý thời gian là vô cùng quan trọng.
• Tích hợp giáo dục an toàn mạng vào trường học: Không chỉ dạy tin học văn phòng, các trường cần dạy về đạo đức mạng và kỹ năng tự bảo vệ thông tin.
• Hợp tác với các tập đoàn công nghệ: Yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới thắt chặt chính sách bảo vệ trẻ em tại thị trường Việt Nam.

Sự đồng hành của phụ huynh là lá chắn quan trọng nhất đối với trẻ trên môi trường số.

Nhận định xu hướng và Kết luận

Việc nằm trong Top 10 quốc gia khu vực về tỷ lệ trẻ em tiếp cận Internet sớm là minh chứng cho sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tại Việt Nam. Đây là nền tảng để hình thành một thế hệ công dân số năng động, nhạy bén và sẵn sàng hội nhập toàn cầu. Tuy nhiên, tốc độ phổ cập công nghệ đang nhanh hơn tốc độ trang bị kỹ năng an toàn cho trẻ.

Trong giai đoạn 2024 - 2030, xu hướng "cá nhân hóa trải nghiệm số" sẽ trở thành tâm điểm. Trẻ em sẽ không chỉ là người tiêu thụ nội dung mà còn trở thành những nhà sáng tạo nội dung số từ rất sớm. Do đó, việc xây dựng một hệ sinh thái Internet "lành mạnh bằng thiết kế" (Safety by design) là mục tiêu mà chính phủ và các tổ chức giáo dục Việt Nam cần hướng tới.

Tổng kết:

Báo cáo UNICEF 2024 không chỉ là những con số thống kê, mà là hồi chuông nhắc nhở về việc cân bằng giữa khai thác tiềm năng và bảo vệ trẻ em. Việt Nam đang đi đúng hướng trong việc số hóa, nhưng hành trình để Internet thực sự trở thành một "sân chơi an toàn" vẫn cần sự chung tay quyết liệt từ gia đình, nhà trường và toàn xã hội.