Cách đây 5 năm, một bản hit được định nghĩa bằng lượt xem trên YouTube hoặc thứ hạng trên các bảng xếp hạng âm nhạc trực tuyến. Tuy nhiên, năm 2024 đánh dấu một sự chuyển dịch quyền lực tuyệt đối sang các nền tảng video ngắn (short-form content). Theo báo cáo thị trường âm nhạc số gần nhất, có đến 70% các ca khúc lọt Top Trending tại Việt Nam có xuất phát điểm từ những đoạn nhạc ngắn 15-30 giây trên TikTok. Âm nhạc giờ đây không chỉ để nghe, mà là để "xem" và để "biến hình".

Kỷ nguyên của những "đoạn hook" 15 giây

Một thực tế đang diễn ra trong các phòng thu tại TP.HCM: Các nhạc sĩ không còn bắt đầu bằng việc viết trọn vẹn một câu chuyện. Thay vào đó, họ tập trung tạo ra một "đoạn hook" (điểm nhấn) thật bắt tai, dài từ 15 đến 20 giây - khoảng thời gian vàng để người dùng TikTok thực hiện các thử thách vũ đạo hoặc biến hình.

Sự "thao túng" này thể hiện rõ ở cấu trúc bài hát. Các ca khúc V-pop hiện nay thường có phần điệp khúc đến rất sớm, nhịp điệu nhanh và sử dụng nhiều âm thanh điện tử có tính bắt chước cao. Nếu một đoạn nhạc không thể tạo ra xu hướng (viral), khả năng cao toàn bộ album đó sẽ chìm vào quên lãng bất chấp sự đầu tư về chuyên môn.

Thuật toán: "Bàn tay vô hình" định hình bảng xếp hạng

Thuật toán của TikTok ưu tiên tính tương tác và mức độ lặp lại. Một đoạn nhạc càng được nhiều người dùng lồng vào video cá nhân, hệ thống càng đẩy nó tiếp cận với tệp khách hàng khổng lồ. Điều này tạo ra một vòng lặp: Nhạc viral trên TikTok -> Lọt vào danh sách phát hàng đầu trên các nền tảng streaming -> Trở thành hit trên YouTube.

Số liệu từ Gala Spotlight ghi nhận, trong quý I/2024, có những ca khúc dù bị đánh giá thấp về mặt ca từ nhưng vẫn dẫn đầu bảng xếp hạng suốt nhiều tuần chỉ nhờ một câu hát "vô tri" trở thành meme trên mạng xã hội. Nghệ sĩ giờ đây phải chấp nhận cuộc chơi: Hoặc là hòa nhập vào thuật toán, hoặc là bị gạt ra khỏi dòng chảy đại chúng.

Hệ lụy của sự "thao túng" ngọt ngào

Mặc dù mang lại thành công nhanh chóng, nhưng sự phụ thuộc vào short-form content cũng bộc lộ nhiều mặt trái. Tuổi thọ của một bản hit ngày càng ngắn lại. Một ca khúc có thể "làm mưa làm gió" trong 2 tuần nhưng sẽ biến mất hoàn toàn ngay sau đó khi một xu hướng mới xuất hiện.

Bà Lê Thu Thủy, chuyên gia chiến lược truyền thông số, nhận định: "Nghệ sĩ đang dần đánh mất bản sắc khi quá mải mê theo đuổi trend. Chúng ta thấy sự đồng nhất hóa trong âm nhạc khi các bài hát đều có cùng một kiểu phối khí, cùng một tông độ để dễ dàng lồng ghép vào clip ngắn. Điều này về lâu dài sẽ tạo ra một khoảng trống về những tác phẩm có giá trị bền vững."

• Ca khúc "mì ăn liền": Tập trung vào hiệu ứng âm thanh hơn là nội dung ca từ.
• Áp lực sáng tạo: Nghệ sĩ phải ra mắt sản phẩm liên tục để duy trì tần suất xuất hiện trên feed của người dùng.
• Sự hời hợt của khán giả: Người nghe có xu hướng chỉ nhớ đoạn nhạc viral thay vì tên bài hát hay thông điệp của nghệ sĩ.

Tương lai nào cho âm nhạc Việt?

Dù muốn hay không, short-form content vẫn sẽ là "xương sống" của ngành công nghiệp giải trí trong những năm tới. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này cũng đang thúc đẩy một làn sóng phản kháng tích cực. Một bộ phận nghệ sĩ đã bắt đầu sử dụng video ngắn như một công cụ dẫn dắt, trong khi vẫn giữ vững chất lượng cho phiên bản đầy đủ của ca khúc.

Kết thúc năm 2024, dự báo V-pop sẽ có sự phân hóa rõ rệt: Một bên là âm nhạc thương mại dựa trên thuật toán, một bên là âm nhạc thực lực tập trung vào trải nghiệm nghe nhìn chuyên sâu. Sự cân bằng giữa "bắt trend" và "nghệ thuật" chính là chìa khóa để các nghệ sĩ Việt không bị đào thải trong kỷ nguyên của những giây ngắn ngủi.