Khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) chính thức bước vào giai đoạn vận hành thu phí từ ngày 1/1/2026, ngành thép Việt Nam đang đối mặt với áp lực tài chính chưa từng có. Để giữ vững lợi thế cạnh tranh tại thị trường EU, trong quý I/2026, hàng loạt doanh nghiệp đầu ngành đã hoàn tất các hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), đánh dấu làn sóng dịch chuyển mạnh mẽ sang năng lượng tái tạo.

Hệ thống điện mặt trời áp mái tại một nhà máy thép ở Bà Rịa - Vũng Tàu vận hành tối đa công suất trong tháng 4/2026.

CBAM 2026: "Hàng rào xanh" và thực tế thanh toán

Tính đến tháng 4/2026, báo cáo từ Tổng cục Hải quan cho thấy kim ngạch xuất khẩu thép sang Liên minh Châu Âu (EU) ghi nhận mức tăng trưởng chậm lại nhưng hàm lượng carbon trong mỗi tấn sản phẩm đã giảm đáng kể 12% so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy các nỗ lực thích ứng với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đã bắt đầu có kết quả.

Theo các quy định áp dụng từ đầu năm 2026, nhà nhập khẩu tại EU phải mua chứng chỉ carbon 2026 dựa trên mức chênh lệch phát thải của hàng hóa nhập khẩu. Tại thời điểm tháng 4/2026, giá mỗi tấn phát thải theo hệ thống EU ETS đã dao động quanh mức 95-105 Euro. Đối với thép sản xuất bằng lò cao (BF) sử dụng than cốc, gánh nặng chi phí cộng thêm có thể chiếm tới 15-20% giá bán, khiến các doanh nghiệp không còn lựa chọn nào khác ngoài việc xanh hóa quy trình.

Mua bán điện trực tiếp (DPPA): Cánh cửa thoát hiểm cho Scope 2

Trong cơ cấu phát thải của ngành thép, phát thải gián tiếp từ điện năng (Scope 2) chiếm tỉ trọng lớn. Do đó, việc sử dụng Điện sạch cho công nghiệp (RE100) là con đường ngắn nhất để giảm chỉ số dấu chân carbon. Kể từ khi cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA) được chuẩn hóa hoàn toàn vào cuối năm 2025, tháng 4/2026 chứng kiến số lượng hợp đồng kỷ lục giữa các nhà máy thép và các chủ trang trại điện gió, điện mặt trời.

TS. Nguyễn Văn Nam, Chuyên gia kinh tế môi trường, nhận định: "Trong quý I/2026, chúng tôi quan sát thấy sự thay đổi lớn trong tư duy quản trị. Doanh nghiệp không còn xem điện sạch là một lựa chọn thêm, mà là điều kiện sống còn để tồn tại dưới áp lực của Thuế carbon EU 2026. Việc ký kết các hợp đồng DPPA dài hạn 15-20 năm giúp họ cố định chi phí năng lượng và giảm tối đa gánh nặng thuế khi cập cảng Rotterdam."

Các dự án năng lượng tái tạo là đối tác ưu tiên của ngành công nghiệp nặng trong năm 2026.

Sản xuất thép xanh bằng tài chính chuyển đổi

Để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển đổi khắc nghiệt này, các ngân hàng thương mại Việt Nam đã đồng loạt tung ra gói Tài chính chuyển đổi (Transition Finance) trong những tháng đầu năm 2026. Đây là các khoản vay lãi suất ưu đãi dành riêng cho việc nâng cấp dây chuyền phát thải thấp hoặc mua chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) bù đắp.

Số liệu thực tế tính đến trung tuần tháng 4/2026:

Thách thức và tầm nhìn nửa cuối năm 2026

Dù đã đạt được những bước tiến tích cực trong việc mua điện sạch, ngành thép Việt vẫn phải đối mặt với khó khăn khi Kiểm kê khí nhà kính 2026 yêu cầu khắt khe hơn về dữ liệu thời gian thực. Các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ đang hụt hơi trong cuộc đua trang bị hệ thống phần mềm báo cáo đáp ứng tiêu chuẩn của Ủy ban châu Âu (EC).

Các trung tâm dữ liệu đo lường phát thải carbon trở nên phổ biến trong các khu công nghiệp vào năm 2026.

Nhận định về xu hướng những tháng cuối năm 2026, bà Elena Smith - Trưởng đoàn chuyên gia phân tích carbon tại một tổ chức tài chính quốc tế cho biết: "Từ nay đến hết năm 2026, các doanh nghiệp đã hoàn tất chuyển đổi điện sạch sẽ có lợi thế tuyệt đối về dòng vốn đầu tư ESG. Chúng tôi dự báo dòng vốn Sản xuất thép xanh sẽ không chỉ tập trung vào hạ tầng điện mà còn bắt đầu đổ mạnh vào công nghệ hoàn nguyên sắt trực tiếp bằng Hydrogen (Green Hydrogen) tại Việt Nam."