Từ ngày 01/01/2026, giai đoạn quá độ của CBAM đã kết thúc, đánh dấu việc các nhà nhập khẩu tại EU bắt đầu phải nộp báo cáo carbon định kỳ kèm theo việc mua chứng chỉ CBAM tương ứng với hàm lượng phát thải trong hàng hóa. Ngành thép, với đặc thù cường độ phát thải cao, đang nằm trong tâm điểm của chính sách này. Ghi nhận tại các cửa khẩu và cảng biển lớn trong tháng 4/2026, hoạt động xuất khẩu thép xanh đang có những tín hiệu tích cực dù áp lực chi phí tăng cao.

Toàn cảnh thực thi thuế carbon CBAM 2026

Tính đến trung tuần tháng 4/2026, giá chứng chỉ carbon tại sàn giao dịch EU ETS (Emission Trading System) đang dao động quanh mức 105 - 110 EUR/tấn CO2. Đây là mức giá trực tiếp tham chiếu để tính toán nghĩa vụ tài chính mà các doanh nghiệp thép Việt Nam phải chi trả nếu không đáp ứng được các tiêu chuẩn giảm phát thải.

Theo báo cáo mới nhất từ Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), trong quý I/2026, lượng thép xuất khẩu sang thị trường EU chiếm khoảng 18% tổng kim ngạch ngành. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa các doanh nghiệp là rất lớn. Những đơn vị sớm áp dụng thương mại xanh 2026 và đầu tư hệ thống chứng chỉ phát thải EU ETS nội bộ đã bắt đầu thu được "trái ngọt" khi số lượng đơn hàng giữ mức ổn định nhờ lượng phát thải biên dưới ngưỡng đánh thuế của EU.

Sự thay đổi trong cấu trúc giá và hợp đồng

Ông Nguyễn Văn Bình, Chuyên gia kinh tế cao cấp về xuất nhập khẩu nhận định: "Trong bối cảnh xu hướng CBAM 2026 đang thanh lọc thị trường, các điều khoản trong hợp đồng ngoại thương giờ đây không chỉ dừng lại ở giá và chất lượng. Khai báo báo cáo CBAM chính thức (CBAM Declaration) đã trở thành một phần không thể tách rời của bộ hồ sơ chứng từ xuất khẩu. Doanh nghiệp nào không có dữ liệu phát thải minh bạch sẽ ngay lập tức bị từ chối ký kết từ phía đối tác châu Âu."

Chiến lược "xanh hóa" của doanh nghiệp Việt trong năm 2026

Không đợi đến khi các biện pháp cưỡng chế có hiệu lực, các tập đoàn thép hàng đầu như Hòa Phát, Tôn Hoa Sen hay các liên doanh thép Nhật Bản tại Việt Nam đã đồng loạt kích hoạt lộ trình Net-Zero sớm hơn dự kiến. Việc chuyển đổi từ lò cao (BF) sang lò điện (EAF) kết hợp với sử dụng năng lượng tái tạo công nghiệp đã giảm đến 30% hàm lượng carbon trong mỗi tấn thép xuất xưởng trong quý đầu năm 2026.

Đáng chú ý, chuyển đổi số ngành thép đang đóng vai trò trụ cột. Các phần mềm truy xuất dấu chân carbon (carbon footprint tracking) dựa trên công nghệ Blockchain được triển khai rộng rãi, cho phép theo dõi mức phát thải từ khâu khai thác quặng, vận tải cho đến sản phẩm cuối cùng. Điều này giúp các cơ quan kiểm chứng EU dễ dàng phê duyệt hồ sơ, giảm thời gian thông quan xuống còn dưới 48 giờ đối với các lô hàng xanh.

Tác động đến Logistics và Chuỗi cung ứng

Quy định CBAM 2026 không chỉ bó hẹp trong nhà máy sản xuất. Ngành Logistics bền vững 2026 cũng ghi nhận sự thay đổi lớn khi các doanh nghiệp xuất khẩu ưu tiên lựa chọn các hãng tàu sử dụng nhiên liệu amoniac hoặc methanol để giảm chỉ số phát thải gián tiếp (Scope 3). Việc lựa chọn lộ trình vận tải xanh đang giúp tiết giảm chi phí carbon từ 2-5 EUR trên mỗi tấn thép xuất khẩu sang các cảng lớn như Rotterdam hay Hamburg.

Khuyến nghị từ Bộ Công Thương và Chuyên gia

Dù đã có những chuẩn bị bước đầu, nhưng thách thức vẫn còn hiện hữu đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Theo Bộ Công Thương, cập nhật chính sách thuế carbon 2026 cho thấy danh mục sản phẩm bị áp thuế có thể sẽ mở rộng thêm vào cuối năm nay, bao gồm cả các sản phẩm thép hạ nguồn như ốc vít, bu lông.

Bà Lê Thị H., một chuyên gia tư vấn về thị trường carbon tại TP.HCM lưu ý: "Năm 2026 là thời điểm doanh nghiệp phải coi báo cáo carbon là 'hộ chiếu' để vào thị trường quốc tế. Việc đầu tư cho kiểm kê khí nhà kính 2026 không còn là chi phí tuân thủ, mà là khoản đầu tư cho tương lai thương mại bền vững."

Kết luận và Nhận định xu hướng 2026

Nhìn rộng ra toàn cảnh năm 2026, cơ chế CBAM đang thúc đẩy một làn sóng tái cấu trúc toàn diện ngành thép Việt Nam. Từ những bị động ban đầu, cộng đồng doanh nghiệp đã dần chuyển hướng sang thế chủ động, coi thuế carbon CBAM 2026 là động lực để hiện đại hóa sản xuất.

Dự báo từ nay đến cuối năm 2026, dòng vốn FDI vào ngành thép Việt Nam sẽ tập trung chủ yếu vào các dự án thép hydro và thép điện hóa xanh. Đồng thời, thị trường carbon nội bộ Việt Nam dự kiến sẽ kết nối liên thông một phần với hệ thống của EU, mở ra cơ hội bù trừ tín chỉ carbon xuyên quốc gia, giúp giảm gánh nặng tài chính cho các doanh nghiệp dẫn đầu trong công cuộc chuyển đổi xanh.

Bích Ngọc - Export Import Times